Gdy dłużnik nie płaci

Rozwój stosunków społeczno-gospodarczych w okresie rodzącego się kapitalizmu, spowodował wzrost znaczenia prawa prywatnego a co za tym idzie, praw i obowiązków stron stosunku zobowiązaniowego. W Polsce, po okresie komunistycznej stagnacji zjawisko to jest szczególnie zauważalne w przypadku świadczeń pieniężnych.

Wraz ze zwiększeniem ilości stosunków umownych, konieczne było wypracowanie instrumentów chroniących wierzyciela w przypadku uchylania się dłużnika od zapłaty. Z pomocą przychodzą instytucje prawa cywilnego, pozwalające na egzekwowanie spełnienia należnych świadczeń pieniężnych. Instytucje, o których mowa powyżej są zawarte w przepisach  prawa cywilnego materialnego oraz w przepisach  postępowania cywilnego.

Instytucje prawa cywilnego materialnego

Podstawowym instrumentem pozwalającym na ochronę wierzyciela jest odpowiedzialność kontraktowa (ex contractu) uregulowana w art. 471 i n. Kodeksu cywilnego, a w szczególności obowiązek zapłaty przez dłużnika odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego. Art. 481 §1 k.c. stanowi, iż jeżeli dłużnik spóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia. Istotny jest fakt, iż w przeciwieństwie do reguł ogólnych dotyczących odpowiedzialności kontraktowej, w niniejszej sytuacji nie ma znaczenia czy wierzyciel faktycznie poniósł szkodę oraz, że opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Jeżeli wysokość odsetek nie została określona w umowie, wówczas wierzyciel ma prawo żądać odsetek ustawowych (określanych w drodze rozporządzenia Rady Ministrów). Przepisy Kodeksu cywilnego wzmacniają sytuację wierzyciela w przypadku zwłoki dłużnika, to znaczy zawinionego przez dłużnika opóźnienia w spełnieniu świadczenia. W takim przypadku, oprócz odsetek, wierzyciel może żądać naprawienia szkody na zasadach ogólnych. Oznacza to, iż dłużnik będzie zobowiązany do przywrócenia stanu poprzedniego lub do zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej obejmującej zarówno rzeczywiście poniesioną szkodę (damnum emergens), jak i utracone korzyści (lucrum cessans).

Pewne szczegółowe uregulowania wprowadzone zostały w przypadku zobowiązań wynikających z umów wzajemnych, na mocy których świadczenie jednej ze stron ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej. Co do zasady, świadczenia w takiej sytuacji powinny zostać spełnione jednocześnie. A contrario, każdej ze stron przysługuje prawo do powstrzymania się ze spełnieniem swojego świadczenia, dopóki druga ze stron nie zaofiaruje świadczenia wzajemnego. Prostym przykładem jest umowa sprzedaży – zasadniczo wydanie rzeczy przez sprzedawcę powinno nastąpić równocześnie z zapłatą oznaczonej sumy pieniężnej przez kupującego. Jeżeli natomiast kupujący nie zapłacił umówionej sumy pieniężnej, to sprzedawca ma prawo nie wydać mu rzeczy.

Gdy z umowy wynika, iż spełnienie świadczeń wzajemnych nie musiało nastąpić w tym samym czasie, strona, która zobowiązana jest spełnić świadczenie wcześniej, może powstrzymać się od tego. Warunkiem koniecznym jest wątpliwość spełnienia świadczenia przez druga stronę ze względu na jej stan majątkowy.

Dalej idące konsekwencje wprowadza art. 491 §1 k.c., który przyznaje stronie prawo do odstąpienia od umowy w razie zwłoki kontrahenta w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej. Może to uczynić po uprzednim wyznaczeniu dodatkowego terminu  do wykonania zobowiązania. Ponadto, jeżeli skutkiem zwłoki było poniesienie szkody przez stronę, może ona bez wyznaczania terminu dodatkowego lub po jego bezskutecznym upływie, żądać wykonania zobowiązania i naprawienia szkody.

Instrumentem zabezpieczającym roszczenie wierzyciela względem dłużnika jest również instytucja skargi pauliańskiej (actio pauliana). Ta wywodząca się jeszcze z prawa rzymskiego instytucja stanowi, iż w razie dokonania czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzycieli, poprzez którą osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego. Czynność będzie uznawana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli dłużnik stał się z tego powodu niewypłacalny  lub niewypłacalny w wyższym stopniu niż był przed dokonaniem tej czynności. Konieczne jest również, aby dłużnik działał za świadomością pokrzywdzenia wierzycieli lub aby osoba trzecia o tym fakcie wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

W związku z faktem, iż ciężar dowodu będzie spoczywał na wierzycielu, a niektóre okoliczności (szczególnie te związane z elementami subiektywnymi, jak np. świadomość dłużnika) mogą być trudne do udowodnienia, prawodawca wprowadził domniemania prawne, które mają to ułatwić. A zatem, jeżeli wyżej wymienioną korzyść majątkową otrzymała osoba pozostająca w bliskim stosunku z dłużnikiem lub przedsiębiorca pozostający z nim w stałych stosunkach gospodarczych, domniemuje się, iż wiedziała ona o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Jeszcze większe obostrzenie zawiera art. 528 k.c., zgodnie z którym nie ma konieczności udowadniania wiedzy osoby trzeciej o zamiarach dłużnika, jeżeli osoba ta otrzymała korzyść majątkową nieodpłatnie.

W wyroku z dnia 9 kwietnia 2010 r. (sygn. III CSK 273/09) Sąd Najwyższy uznał, że warunkiem dochodzenia ochrony na podstawie art. 527 § 1 k.c. jest wykazanie posiadania wierzytelności w stosunku do dłużnika, który dokonał kwestionowanej skargą paulińską czynności prawnej. Wierzytelność ta powinna istnieć w chwili dokonywania zaskarżonej skargą paulińską czynności prawnej oraz w chwili wytoczenia powództwa na podstawie art. 527 § 1 k.c.

Wierzyciel może wówczas dochodzić swoich praw poprzez wytoczenie powództwa o uznanie danej umowy za bezskuteczną w stosunku do niego. Legitymację bierną będzie posiadała osoba trzecia, która otrzymała korzyść majątkową. Uznanie umowy za bezskuteczną nie spowoduje wyeliminowania jej z obrotu prawnego. Umowa taka nie będzie skuteczna wobec wierzyciela, który wytoczył powództwo. Oznacza to, iż będzie on mógł prowadzić egzekucję również z przedmiotów majątkowych osoby trzeciej, które weszły do jej majątku na skutek dokonania zaskarżonej czynności prawnej.

Uprawnienie wierzyciela do wytoczenia powództwa wygasa po 5 latach od dokonania tej czynności.

Kolejnym zabezpieczeniem wierzyciela przed niewypłacalnością dłużnika może być sytuacja solidarności dłużników (tzw. solidarność bierna). Jest to sytuacja, w której po stronie dłużnika istnieje kilka podmiotów zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna. Istotny jest fakt, iż zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników, zwalnia pozostałych z obowiązku spełnienia świadczenia. Następnie dłużnik, który spełnił świadczenie ma prawo żądania zwrotu od pozostałych dłużników (tzw. roszczenie regresowe). Jednakże instytucja solidarności biernej powstaje wyłącznie w sytuacjach wskazanych w ustawie lub gdy wynika to z czynności prawnej.

Nie można również zapominać o tzw. prawie zatrzymania (ius retentionis). Zgodnie z nim, zobowiązany do wydania cudzej rzeczy może ją zatrzymać aż do chwili zaspokojenia lub zabezpieczenia przysługujących mu roszczeń o zwrot nakładów na rzecz oraz roszczeń o naprawienie szkody przez rzecz wyrządzonej. Krótko mówiąc, w przypadku zobowiązań wzajemnych, jeżeli dwie strony są względem siebie zobowiązane (każda z nich jest jednocześnie wierzycielem i dłużnikiem), osoba zobowiązana do wydania rzeczy posiada uprawnienie do wstrzymania się ze spełnieniem tego obowiązku. Może to mieć miejsce w sytuacji, w której poniosła nakłady na rzecz i domaga się ich zwrotu od drugiej strony.

Instrumenty postępowania cywilnego

Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego również zawierają uregulowania, których celem jest wymuszenie na dłużniku spełnienie świadczenia. Po pierwsze pozwalają na urzeczywistnienie przepisów prawa materialnego określając reguły i zasady wytaczania powództw i przebiegu postępowań. Z drugiej strony zawierają uregulowania autonomiczne, pozwalające na egzekwowanie przysługujących wierzycielowi należności.

Kluczowe znaczenie mają przepisy części trzeciej k.p.c. dotyczące postępowania egzekucyjnego. Podstawą wszczęcia egzekucji jest tytuł wykonawczy, którym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. Tytułem egzekucyjnym mogą być na przykład: prawomocne orzeczenie sądu o zasądzeniu świadczenia na rzecz wierzyciela, ugoda zawarta przed sądem, wyrok sądu polubownego czy też akt notarialny, w którym dłużnik uznaje dług. Wniosek o wszczęcie egzekucji kierowany jest, co do zasady, do komornika działającego przy sądzie, który wydał wyrok będący tytułem egzekucyjnym. Wniosek taki powinien zawierać określenie świadczenia, które ma być spełnione oraz sposób egzekucji.

Postępowanie egzekucyjne ma na celu przymuszenie dłużnika do spełnienia wymaganych świadczeń, a komornik posiada szereg instrumentów pozwalających mu na realizacje tego uprawnienia. Jest to niewątpliwie najbardziej uciążliwy dla dłużnika sposób egzekwowania roszczeń wierzyciela.

Ponadto, w ramach instrumentów procedury cywilnej, warto wspomnieć o postępowaniach odrębnych jakimi są postępowanie nakazowe i postępowanie upominawcze. Uproszczenie i odformalizowanie ich w stosunku do postępowania ogólnego pozwala na wydanie nakazu zapłaty przeciwko dłużnikowi po spełnieniu określonych w przepisach przesłanek. Jeżeli dłużnik nie wniesie sprzeciwu na wyżej wymieniony nakaz w określonym terminie, nakaz uprawomocnia się i stanowi tytuł egzekucyjny.

Podsumowanie

Polskie prawo cywilne zawiera szereg instytucji prawa materialnego i procesowego, które pozwalają wierzycielowi na egzekwowanie przysługujących mu od dłużnika świadczeń. Ma to w szczególności zagwarantować pewność obrotu gospodarczego, co do realizacji praw i obowiązków wynikających ze stosunków zobowiązaniowych. Wierzyciel posiada natomiast swobodę w wyborze sposobu egzekucji świadczeń pieniężnych. Jedną z głównych zasad obrotu gospodarczego jest bowiem, wywodząca się jeszcze z prawa rzymskiego, pacta sunt servanda, zgodnie z którą zawartych umów należy dotrzymywać. Należy również pamiętać o odpowiednim zabezpieczeniu transakcji już na etapie zawierania umowy. Można tego dokonać korzystając z przewidzianych w przepisach instytucji ustanowienia zastawu na rzeczach, zastawu na prawach, umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie czy też poręczenia lub hipoteki.

Autor: 
Leszek Paterek