Korzystanie z cudzego znaku towarowego bez naruszania praw osoby uprawnionej

Powstawanie nowych podmiotów w sektorze przedsiębiorstw powoduje, iż każdy z nich stara się odróżnić swoje produkty lub usługi od produktów i usług innych przedsiębiorców. W tym celu tworzone są znaki towarowe, które pozwalają na skuteczną identyfikację danego podmiotu. Zgodnie z definicją zawartą w ustawie z dnia 30 czerwca 2000 r. prawo własności przemysłowej, znakiem towarowym może być każde oznaczenie, które można przedstawić w sposób graficzny, a w szczególności wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, a także melodia lub inny sygnał dźwiękowy.

Uzyskanie prawa ochronnego na znak towarowy pozwala na wyłączne używanie znaku towarowego w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym terytorium RP. Uprawniony ze znaku towarowego może umieszczać go na towarach, opakowaniach, dokumentach, a także może posługiwać się nim w celach reklamowych. Jest to prawo podmiotowe o charakterze wyłącznym. Oznacza to, iż w razie bezprawnego używania znaku towarowego przez osobę trzecią, podmiot uprawniony będzie mógł żądać naprawienia szkody na zasadach ogólnych, bądź skorzystać z roszczeń przewidzianych w prawie własności przemysłowej oraz ustawie z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Należy jednak zaznaczyć, iż owe wyłączne używanie znaku towarowego nie ma charakteru bezwzględnego, a udzielona ochrona podlega pewnym ograniczeniom.

Prawo do korzystania ze znaku towarowego przez inne osoby

Polski ustawodawca przewidział możliwość sukcesji prawa ochronnego na znak towarowy na skutek zdarzeń i czynności prawnych. Przede wszystkim prawo ochronne na znak towarowy może zostać przeniesione na inną osobę na podstawie umowy sporządzonej w formie pisemnej pod rygorem nieważności (zastosowanie znajdują tutaj per analogiam przepisy dotyczące przenoszenia praw z patentu). Ponadto prawo ochronne podlega dziedziczeniu, co oznacza, że po śmierci osoby uprawnionej wchodzi ono w skład masy spadkowej. Wreszcie, uprawniony może upoważnić inną osobę do używania znaku towarowego bez jego przenoszenia. W tym celu zawiera się umowy licencyjne w formie pisemnej pod rygorem nieważności, na podstawie których licencjobiorca może – za odpowiednią opłatą – korzystać ze znaku towarowego w sposób zarobkowy.

Ograniczenie ochrony znaku towarowego

Należy jednak wskazać, iż prawo ochronne na znak towarowy nie powoduje, iż uprawniony może bezwzględnie zakazać jego używania w obrocie przez osoby trzecie. Przede wszystkim nie może on zakazywać używania przez inne osoby ich nazwisk lub adresu (oznaczenia identyfikacyjne), a także oznaczeń wskazujących w szczególności na cechy i charakterystykę towarów, ich rodzaj, ilość, jakość, przeznaczenie, pochodzenie czy datę wytworzenia lub okres przydatności (oznaczenia opisowe). Uprawniony przedsiębiorca nie może ponadto zakazać używania oznaczenia, jeżeli jest to konieczne dla wskazania przeznaczenia towaru, zwłaszcza gdy chodzi o oferowane części zamienne, akcesoria lub usługi (oznaczenia wskazujące przeznaczenie towaru lub usługi). Wyobraźmy sobie przedsiębiorcę, którego działalność koncentruje się na sprzedaży części samochodowych poprzez sklep internetowy. Umieszczenie na stronie internetowej dystrybutora części logo marki Audi będzie naruszeniem prawa ochronnego, natomiast jeżeli obok znaku pojawi się adnotacja, iż sprzedający sprzedaje części do samochodów marki Audi, to naruszeniem już nie będzie, ponieważ taka informacja wskazuje jedynie na przeznaczenie produktu.

Co jednak należy podkreślić, takie używanie oznaczeń innych przedsiębiorców musi odpowiadać usprawiedliwionym potrzebom używającego i nabywców towarów a jednocześnie musi być zgodne z uczciwymi praktykami w produkcji, handlu lub usługach. Wprowadzenie wyżej wymienionych klauzul ocennych powoduje, iż sąd w konkretnej sprawie będzie musiał rozstrzygnąć czy dane korzystanie odpowiada usprawiedliwionym potrzebom używającego. Pod uwagę będą tutaj brane także przepisy ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, a ocena będzie musiała uwzględniać kontekst prowadzenia działalności gospodarczej przez przedsiębiorców (np. działanie w tożsamej branży lub działanie na wspólnym rynku lokalnym). Niewątpliwie powyższych wymagań nie będzie spełniało takie używanie znaku, które może powodować mylne wyobrażenie u konsumenta o istnieniu powiązań handlowych pomiędzy osobą używającą znaku a osobą uprawnioną. Poza tym mogą zaistnieć sytuacje, w których używanie oznaczenia będzie miało na celu dyskredytację podmiotu uprawnionego, co w konsekwencji może doprowadzić do naruszenia jego reputacji i poniesienia szkody majątkowej.

Korzystanie ze znaku nieużywanego

Posiadanie przez przedsiębiorcę prawa ochronnego na znak towarowy nie stanowi przeszkody do używania go przez osobę trzecią, jeżeli uprawniony nie używał znaku w sposób rzeczywisty przez nieprzerwany okres pięciu lat, co doprowadziło do jego wygaszenia. Ratio legis powyższego uregulowania jest całkowicie zrozumiałe, ponieważ ustawodawca chciał zapobiec sytuacji, w której przedsiębiorcy uzyskują prawa ochronne na znak towarowy wyłącznie w celu ograniczenia konkurencji w danej branży, a następnie nie używają przysługujących im znaków towarowych. Taka sytuacja prowadzi niewątpliwie do zahamowania koniunktury, a także niepewności gospodarczej.

Dozwolone używanie nazwy w obrocie gospodarczym

Ustawodawca pochylił się również nad kwestią kolizji znaku towarowego i nazwy (firmy) używanej w obrocie przez innego przedsiębiorcę. Jak wskazano w art. 158 prawa własności przemysłowej podmiot uprawniony nie może zakazać posługiwania się przez inny podmiot nazwą w obrocie gospodarczym, jeżeli nie służy ona do oznaczenia towarów będących przedmiotem tej działalności i nie ma możliwości, aby takie oznaczenie wprowadziło konsumenta w błąd, w szczególności ze względu na różny profil działalności lub lokalny zasięg jej używania. To, iż dane oznaczenie nie stanowi identyfikacji towaru, a jedynie przedsiębiorcy powinno wynikać ze sposobu posługiwania się nim w obrocie. W piśmiennictwie przyjmuje się, że w takich sytuacjach należy unikać oznaczeń graficznych, które są charakterystyczne dla znaków towarowych. Ponadto używanie danej nazwy nie może wprowadzać klientów w błąd co do pochodzenia towarów i w tym przypadku pod uwagę będą brane profile oraz zasięg działalności przedsiębiorców.

Odpowiedzialność za bezprawne używanie znaków towarowych

Naruszenie praw podmiotu uprawnionego przez osobę trzecią stwarza możliwość do skorzystania z roszczeń przewidzianych w polskim prawodawstwie. Jak wskazano powyżej, wprowadzanie klientów w błąd co do pochodzenia produktu stanowi czyn nieuczciwej konkurencji i w związku z tym zastosowanie znajdzie art. 18 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Zgodnie z nim uprawniony może żądać zaniechania niedozwolonych działań, usunięcia skutków naruszeń, złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie, naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści na zasadach ogólnych, a także zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny związany ze wspieraniem kultury polskiej lub ochroną dziedzictwa narodowego - jeżeli czyn nieuczciwej konkurencji był zawiniony. Ponadto zastosowanie znajdzie art. 296 prawa własności przemysłowej oraz przepisy kodeksu cywilnego dotyczące roszczeń odszkodowawczych.

Podsumowanie

Rozwiązanie wprowadzone przez polskiego ustawodawcę ma na celu równoważenie interesów obu stron – zarówno podmiotu uprawnionego, jak i osób trzecich. Definitywne zakazanie wykorzystywania znaków towarowych bez uprzedniej zgody prowadziłoby do absurdalnych sytuacji, w których, np. drobni przedsiębiorcy musieliby występować do wielkich koncernów o wyrażenie zgody na wykorzystywanie ich znaków towarowych. Natomiast w przypadku, w którym wykorzystywanie znaku odbywa się w celach informacyjnych lub identyfikacyjnych oraz jest zgodne z zasadami uczciwych praktyk rynkowych, nie ma potrzeby uzyskiwania uprzedniego pozwolenia. 

Autor: 
Leszek Paterek, Mateusz Słodczyk