Zmiany osobowe w spółce cywilnej

Spółka cywilna należy do jednych z najpopularniejszych w Polsce form prowadzenia działalności gospodarczej. Z punktu widzenia przedsiębiorcy instytucja ta jest szczególnie atrakcyjna ze względu na stosunkową łatwość założenia i likwidacji, a także z powodu braku wielu formalnych wymogów dotyczących jej działalności, których przestrzeganie konieczne jest w przypadku spółek prawa handlowego. Przy małej (w porównaniu do spółek prawa handlowego) liczbie wymogów formalnych spółka cywilna pozwala jednocześnie rozłożyć na dwie lub więcej osób odpowiedzialność za zobowiązania wynikające z prowadzenia działalności gospodarczej.

            Z powodu zobowiązaniowego charakteru spółki cywilnej, ze zmianą jej członka - zwaną potocznie zbyciem członkostwa w spółce – wiążą się pewne problemy praktyczne, dotyczące możliwości i sposobu dokonania takiej zmiany, jak również konsekwencji jej dokonania.

            Spółka cywilna nie jest spółką w rozumieniu przepisów Kodeksu Spółek Handlowych. Zgodnie z art. 860 KC jest ona zobowiązaniem, obligacyjnym stosunkiem prawnym powstałym na podstawie umowy pomiędzy dwoma lub więcej osobami. Na mocy tej umowy wspólnicy zobowiązują się do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego poprzez oznaczone działanie, w szczególności poprzez wniesienie wkładów. Zawierając umowę spółki cywilnej wspólnicy zobowiązują się zatem do wspólnego i określonego działania, mającego na celu zrealizowanie wspólnego dla nich celu gospodarczego. Kodeks Cywilny nie reguluje jednocześnie ani na czym to współdziałanie ma polegać, ani jak rozumiane ma być pojęcie „osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego”. W związku z tym pojęcia te są rozpatrywane bardzo szeroko, przykładowo: trzech wspólników umawia się, iż  jeden z nich wniesie do majątku wspólnego wkład finansowy w wysokości 100 000 zł, dwaj pozostali będą świadczyć na rzecz spółki określone usługi, zaś wspólnym celem gospodarczym będzie prowadzenie zyskownej działalności gospodarczej. Istotne jest więc to, że dla powstania spółki cywilnej wszyscy wspólnicy muszą zobowiązać się do współdziałania w osiągnięciu określonego przez nich celu gospodarczego, zaś samą formę współdziałania oraz cel gospodarczy kształtują oni swobodnie.

            Spółka cywilna, jak już wspomniano, jest stosunkiem obligacyjnym, nie zaś samodzielną jednostką organizacyjną. Nie posiada ona zatem majątku, a wszelki majątek przeznaczony przez wspólników na „wspólne działanie do osiągnięcia określonego celu gospodarczego” oraz majątek, jaki powstał w związku z działalnością spółki, jest wspólnym majątkiem wspólników.

            Spółka cywilna nie jest przedsiębiorcą w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej z dnia 2 lipca 2004 r. - przedsiębiorcami są jej wspólnicy, w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Spółka cywilna nie posiada również zdolności sądowej, zaś w stosunkach dotyczących jej działalności mogą  pozywać i być pozywani jej wspólnicy.

            Z uwagi na powyższe, w szczególności z braku wyodrębnienia organizacyjnego, powszechnie przyjmuje się, iż spółka cywilna ma co do zasady stały skład osobowy. Od tej zasady występują jednak wyjątki.

            Przede wszystkim, z przepisów KC wynika wprost, że możliwe jest wystąpienie wspólnika ze spółki za wypowiedzeniem udziału. Dla wystąpienia ze spółki wystąpić muszą określone w ustawie przesłanki, różne w zależności od tego, czy umowa spółki została zawarta na czas nieokreślony czy określony.

            W pierwszym przypadku, wspólnik może wypowiedzieć swój udział z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia; okres ten poprzedzać musi zakończenie roku obrachunkowego. Długość okresu wypowiedzenia może być skrócona w umowie spółki.  Możliwe jest również wypowiedzenie udziału bez zachowania w/w terminu, jeśli wystąpią przemawiające za tym „ważne powody”. W sytuacji, kiedy umowa spółki cywilnej została zawarta na czas oznaczony, wypowiedzenie udziału przed upływem terminu określonego w umowie możliwe jest wyłącznie wobec zaistnienia „ważnych powodów”.

            Wypowiedzieć udział w spółce cywilnej może również – zamiast wspólnika – jego wierzyciel osobisty, który uzyskał uprzednio zajęcie praw przysługujących wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, jeżeli w ciągu ostatnich sześciu miesięcy przeprowadzona została bezskuteczna egzekucja z ruchomości należących do wspólnika. Z przysługującego prawa wierzyciel może skorzystać na trzy miesiące naprzód, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony, chyba że umowa spółki przewiduje krótszy termin wypowiedzenia.

            We wszystkich powyższych przypadkach po wystąpieniu wspólnika umowa spółki nadal obowiązuje pozostałych wspólników, chyba że sama umowa stanowi inaczej, bądź też jeżeli wspólników było tylko dwóch. Jeżeli umowa spółki przewiduje jej rozwiązanie w przypadku wypowiedzenia udziału przez jednego ze wspólników, możliwe jest utrzymanie umowy w mocy uchwałą podjętą przez wszystkie pozostające w spółce osoby.

            Oprócz wystąpienia ze spółki, możliwa jest również zamiana wspólników bądź też zwiększenie ich liczby.

            W umowie spółki cywilnej możliwe jest zamieszczenie postanowień przewidujących wstąpienie spadkobierców zmarłego wspólnika w jego miejsce. Powinni oni w takim przypadku wskazać jedną osobę, która będzie wykonywała ich prawa. Do tego czasu pozostali wspólnicy mogą samodzielnie podejmować czynności w zakresie prowadzenia spraw spółki. Przykładowo, kiedy spadkobierców jest dwóch, wstępują oni do istniejącej spółki cywilnej jako podmiot zbiorowy, a ich prawa wykonuje wskazana przez nich osoba. W takim przypadku nie zmieniana jest umowa spółki cywilnej.

            Przystąpienie do spółki nowego wspólnika nie jest możliwe bez odpowiedniej zmiany umowy spółki. Nowy i dotychczasowi wspólnicy powinni zatem zawrzeć nową umowę spółki. Istnieje także możliwość zawarcia w umowie spółki postanowienia przewidującego przystąpienie do niej nowego wspólnika, jednak zarówno osoba nowego wspólnika, jak również jego wkład i termin przystąpienia do spółki muszą być wskazane w umowie. 

            Największe wątpliwości dotyczą przystąpienia nowego wspólnika w miejsce dotychczasowego. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 listopada 1995 r., wydanej w sprawie III CZP 160/95, stanął na stanowisku, iż za zgodą wszystkich pozostałych wspólników możliwe jest wstąpienie do spółki cywilnej nowego wspólnika, który przejmuje wynikające z umowy spółki uprawnienia i zobowiązania wspólnika dotychczasowego.

            Skoro spółka cywilna jest stosunkiem obligacyjnym, do przeniesienia udziału w niej konieczne jest zastosowanie odpowiednich dla takiego stosunku konstrukcji prawnych. Umowa przenosząca udział w spółce powinna obejmować zarówno cesję wierzytelności, jakie przysługują dotychczasowemu wspólnikowi z tytułu udziału, jak również umowę przejęcia wynikających z tego samego źródła zobowiązań (przejęcie długu).

            Dla skuteczności cesji wierzytelności nie jest wymagana zgoda pozostałych wspólników. Odmiennie natomiast przedstawia się kwestia przejęcia zobowiązań przez przystępującego do spółki wspólnika. Dla skuteczności umowy przejęcia długu, zgodnie z art. 519 § 1 pkt 2 KC, konieczne jest uzyskanie pisemnej zgody wierzyciela na dokonanie takiej czynności – w przypadku spółki cywilnej wierzycielami są pozostali wspólnicy.

            Reasumując, dla przeniesienia członkostwa w spółce cywilnej konieczne jest zawarcie pomiędzy dotychczasowym a nowym wspólnikiem umów cesji wierzytelności i przejęcia  długu, oraz uzyskanie zgody wszystkich pozostających w spółce wspólników.

            Omawiając sposób przeniesienia udziału w spółce cywilnej, nie sposób pominąć kwestii konsekwencji wynikających z tego przeniesienia.

            Przede wszystkim, należy zwrócić uwagę na fakt, iż przystąpienie do spółki i przejęcie zobowiązań wspólnika w stosunku do pozostałych jej członków nie implikuje skuteczności przejęcia odpowiedzialności za zobowiązania spółki wobec jej wierzycieli, która uzależniona jest od uzyskania ich pisemnej zgody. W praktyce, uzyskanie takiej zgody od wszystkich wierzycieli jest mało prawdopodobne.

            Dotychczasowy wspólnik w większości przypadków będzie więc w dalszym ciągu odpowiadał solidarnie za zobowiązania spółki, powstałe przed datą przeniesienia członkostwa. Wstępujący do spółki będzie jednak odpowiadał wobec dotychczasowego wspólnika za to, iż wierzyciele spółki nie będą od niego dochodzić spełnienia świadczenia.

            Wszelkie niewymagalne wierzytelności dotychczasowego wspólnika przechodzą na osobę wstępującą do spółki. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby dotychczasowy i nowy wspólnik umówili się, iż wierzytelności niewymagalne, które pojawią się po zawarciu przez nich umowy przeniesienia udziału, będą przysługiwać dotychczasowemu wspólnikowi. Umowa ta będzie jednak skuteczna wyłącznie między umawiającymi się i nie będzie wiązać pozostałych wspólników. Możliwe i skuteczne wobec wszystkich wspólników spółki cywilnej jest natomiast wyłączenie z umowy cesji wierzytelności, które stały się wymagalne przed chwilą jej zawarcia.

            Przy dokonywaniu zmian osobowych w spółce cywilnej, nawet jeśli nie wymagają one zawierania nowej umowy spółki, zawsze trzeba mieć na uwadze konieczność uwidocznienia  zmian w odpowiednich rejestrach i ewidencjach.

Autor: 
Jakub Broński