Rozliczenia majątkowe małżonków. Podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności małżeńskiej majątkowej

Na skutek zawarcia małżeństwa zostają nawiązane, na ogół z mocy ustawy, rozmaite stosunki, zarówno o charakterze osobistym, jak i majątkowym. Mogą one łączyć wzajemnie małżonków, a także każdego z nich z innymi osobami.  Na skutek zawarcia małżeństwa powstaje na przykład pomiędzy jednym z małżonków a krewnymi drugiego małżonka stosunek powinowactwa, który co ciekawe, trwa pomimo ustania małżeństwa (art. 26 krio).

Ważnym fragmentem stosunków istniejących pomiędzy małżonkami są stosunki majątkowe, przez co rozumieć należy te wszystkie relacje, które odnoszą się do sfery ich interesów ekonomicznych. Chodzi tu zarówno o wspólność praw majątkowych, jak i rozliczenia związane z dokonywaniem nakładów oraz ponoszeniem wydatków, a także kwestie odpowiedzialności za zobowiązania. Sfera stosunków majątkowych małżonków nabiera coraz większego znaczenia. Ma to niewątpliwie związek z podejmowaniem przez coraz większą liczbę osób działalności gospodarczej ze wszystkimi tego konsekwencjami.

Powstanie wspólności majątkowej małżonków.

Art. 31 § 1  kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa), obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Zawarcie związku małżeńskiego jest podstawową, ale nie jedyną przesłanką powstania wspólności. Jest to przesłanka, którą można określić jako pozytywną, zaś poza nią wystąpić muszą trzy przesłanki o charakterze negatywnym. Po pierwsze, w chwili zawierania małżeństwa przyszłych małżonków nie może łączyć tzw. intercyza, czyli umowa wyłączająca wspólność po zawarciu małżeństwa. Po drugie, żaden z małżonków nie może być ubezwłasnowolniony I po trzecie, w stosunku do żadnego z małżonków, nie została ogłoszona upadłość.

Wielkość udziału małżonków w majątku wspólnym.

Podstawową regułę określającą wielkość udziałów małżonków w majątku wspólnym zawiera przepis art. 43 § 1 krio, zgodnie z którym oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.

Małżonek zainteresowany ustaleniem, że jego udział jest większy niż udział współmałżonka, musi uzyskać konstytutywne orzeczenie sądu określające nierówne udziały. Sąd dokonuje ustalenia nierównych udziałów  na żądanie jednego z małżonków. Żądanie takie rozpoznawane jest w postępowaniu o podział majątku wspólnego ( art. 567 § 1 k.p.c.), a sąd orzeka o nim w sentencji postanowienia. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje dwie przesłanki uzasadniające domaganie się ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym. Jedną z nich jest istnienie ważnych powodów, zaś drugą przyczynienie się małżonków do powstania majątku wspólnego w stopniu zróżnicowanym. Ważne powody, do których odwołuje się ustawodawca w art. 43 § 2 krio,  obejmują względy natury etycznej, powodujące, że w konkretnych okolicznościach równość udziałów małżonków w majątku wspólnym byłaby postrzegana jako rozstrzygnięcie kolidujące z zasadami współżycia społecznego.  Mówiąc inaczej byłoby uznawane powszechnie za krzywdzące dla jednego z małżonków, jako pozostające w sprzeczności z powszechnym poczuciem sprawiedliwości. Obie wskazane przesłanki ustalenia nierównych udziałów muszą wystąpić jednocześnie. Sama dysproporcja w zakresie przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku wspólnego nie wystarczy. Wystąpienie ważnych powodów jest konieczne. Przykładowo jedynie wskazać można, że przyjmuje się istnienie ważnych powodów, gdy małżonek, przeciwko któremu kierowane jest żądanie, w sposób rażący lub uporczywy nie przyczynia się do powstania majątku stosownie do posiadanych sił i możliwości zarobkowych, a także w sytuacji, gdy małżonkowie pozostają w długotrwałej separacji faktycznej i uzgodnili, że każde z nich będzie gospodarować samodzielnie.

Ustanie wspólności majątkowej I skutki ustania wspólności.

Wspólność majątkowa małżeńska powstała przez zawarcie małżeństwa ustaje na skutek zaistnienia określonych zdarzeń, zawarcia umowy pomiędzy małżonkami oraz na skutek orzeczenia sądu. Ustanie małżeństwa, w wyniku rozwodu lub śmierci jednego z małżonków skutkuje ustaniem wspólności. Gdy małżeństwo trwa nadal wspólność majątkowa ustać może poprzez zawarcie przez małżonków umowy majątkowej o ustanowieniu rozdzielności oraz na skutek orzeczenia sądu znoszącego wspólność, również z datą wsteczną.

Jeżeli wspólność ustawowa ustanie, to zamiast trzech mas majątkowych zaczynają funkcjonować jedynie dwie, a mianowicie majątki osobiste małżonków. Majątek objęty dotychczas wspólnością ulega przekształceniu we współwłasność, do której znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego regulujące współwłasność w częściach ułamkowych.

Podział majątku wspólnego małżonków po ustaniu wspólności majątkowej.

W obrębie problematyki podziału majątku wspólnego rysują się trzy zasadnicze grupy zagadnień: tryb dokonania podziału, ustalenie składu i wartości majątku objętego podziałem oraz sposób wyjścia ze wspólności.

 

Podział majątku, który był objęty wspólnością małżeńską, zarówno ustawową, jak i umowną, może nastąpić w drodze zawarcia umowy o podział, w postępowaniu przed sądem polubownym, w wyroku orzekającym rozwód i w postępowaniu o podział majątku wspólnego toczącym się w trybie nieprocesowym.

Sądowy podział majątku wspólnego następuje zwykle wtedy, gdy współuprawnieni nie są w stanie uzgodnić kwestii związanych z wyjściem z łączącej ich wspólności. Jeżeli bowiem podmioty współuprawnione są zgodne co do składu majątku wspólnego oraz sposobu dokonania podziału, to z reguły zawierają stosownej treści umowę. Postępowanie o podział majątku wspólnego rozpoczyna wniosek jednego ze współuprawnionych. Przedmiotem podziału dokonywanego przez sąd  powinien być cały majątek objęty wspólnością.  Tylko ważne powody uzasadniają ograniczenie podziału do części majątku. Skład i wartość majątku podlegającego podziałowi ustala sąd.  Jeżeli w treści wniosku nie został wskazany cały majątek, tzn. pominięto niektóre przedmioty objęte wspólnością, w toku postępowania sąd powinien dążyć do uzupełnienia tego braku.

Sposoby wyjścia ze wspólności. Możliwe sposoby podziału majątku wspólnego.

Istnieją trzy zasadnicze sposoby wyjścia ze wspólności przy dokonywaniu podziału majątku wspólnego, a mianowicie podział fizyczny, przyznanie całej rzeczy (całego majątku) jednemu ze współuprawnionych oraz sprzedaż majątku i podział uzyskanej sumy pomiędzy współuprawnionymi. Każdy z tych sposobów może zostać wykorzystany przez sąd dokonujący podziału.

 

Fizyczny podział rzeczy, któremu ustawa przyznaje pierwszeństwo, w odniesieniu do majątku wspólnego polega przede wszystkim na przyznaniu określonych przedmiotów poszczególnym osobom uprawnionym. Jeżeli na przykład na majątek wspólny składają się dwie nieruchomości o zbliżonej wartości, podział fizyczny będzie polegał na przyznaniu jednej z nich jednemu z małżonków, a drugiej drugiemu z małżonków. Nie oznacza to oczywiście, że wykluczone jest dokonanie fizycznego podziału konkretnego składnika majątku wspólnego. Jeżeli na przykład w skład majątku wspólnego wchodzi dom mieszkalny, w którym można wyodrębnić dwa samodzielne mieszkania wraz z działką gruntu, fizyczny podział tego konkretnego przedmiotu majątkowego może polegać na ustanowieniu odrębnej własności lokali mieszkalnych (jeżeli oczywiście spełnione są przesłanki wymagane przez ustawę z 24 czerwca 1994 r. o własności lokali), zaś grunt, na którym stoi budynek, może pozostać współwłasnością małżonków lub byłych małżonków.

Jeżeli w wyniku fizycznego podziału majątku wspólnego poszczególnym osobom uprawnionym przypadną przedmioty majątkowe, których wartość przewyższa wartość przysługującego im udziału w majątku wspólnym, sąd określi wysokość dopłat, jakie muszą zostać uiszczone dla wyrównania tej dysproporcji. Możliwe jest także rozłożenie dopłat na raty, jednakże terminy ich uiszczenia nie mogą przekraczać łącznie dziesięciu lat. Niedopuszczalność dokonania podziału fizycznego ma miejsce jedynie wtedy, gdy podział taki byłby sprzeczny z przepisami ustawy, społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości.

Wyjście ze wspólności polegające na przyznaniu całego majątku jednemu z małżonków lub byłych małżonków znajduje zastosowanie przede wszystkim w dwóch wypadkach, gdy w skład dzielonego majątku wchodzi niewiele składników (a często tylko jeden) i gdy podziałem objęty jest majątek stanowiący zorganizowaną całość gospodarczą. Ponadto przyznanie całego majątku jednemu ze współuprawnionych może nastąpić, gdy podział fizyczny jest w danej sytuacji niedopuszczalny. Przyznanie całego majątku jednemu z małżonków (byłych małżonków) oznacza, że podmiotem wszystkich praw wchodzących dotychczas w skład majątku wspólnego staje się jedno ze współmałżonków, natomiast drugie z nich uzyskuje roszczenie o zapłatę określonej sumy tytułem spłaty. Wysokość należnej sumy stanowi ułamek wartości całego majątku odpowiadający wielkości udziału należnego małżonkowi, który uzyskuje spłatę.

Sprzedaż majątku objętego podziałem w postępowaniu o podział majątku wspólnego występuje stosunkowo rzadko. Inaczej bowiem niż przy zniesieniu współwłasności, nieczęsto się zdarza, że żaden ze współuprawnionych nie uzyska jakiegoś przedmiotu wchodzącego w skład majątku wspólnego. Nie można oczywiście wykluczyć, że w skład majątku  wchodzi na przykład tylko nieruchomość nie dająca się podzielić fizycznie, a żaden ze współuprawnionych nie wyraża zgody na przyznanie mu tej nieruchomości w całości i obciążenie obowiązkiem spłaty. Suma uzyskana ze sprzedaży poszczególnych składników majątku wspólnego ulega podziałowi między współuprawnionych proporcjonalnie do wielkości przysługujących im udziałów.

Nakłady I wydatki na majątek wspólny  i  majątki osobiste  małżonków.

W czasie trwania wspólności majątkowej mogą następować przesunięcia między istniejącymi odrębnymi masami majątkowymi, a mianowicie pomiędzy majątkiem wspólnym małżonków i ich majątkami osobistymi. Przesunięcia te mogą przybierać postać nakładów i wydatków czynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków Ii odwrotnie.

Zgodnie przepisem art. 45 § 1 krio każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Każdy z małżonków może również żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny.

Istnieją trzy możliwości ustalenia wartości dokonanych nakładów i poniesionych wydatków. Po pierwsze, można przyjąć, że należy się zwrot nominalnej wartości wydatków i nakładów z chwili ich dokonania. Po drugie, najpierw należy ustalić ułamkowy udział nakładów na rzecz w jej wartości w chwili dokonywania tych nakładów, a następnie obliczyć ten sam ułamkowy udział w wartości rzeczy według jej cen rynkowych w chwili dokonywania podziału majątku wspólnego. Po trzecie,  wartość rozliczanych wydatków i nakładów należy ustalić według cen obowiązujących w chwili dokonywania podziału lub w chwili orzekania o wcześniejszym zwrocie.

Rozliczanie wspólnych długów małżonków przy podziale majątku wspólnego.

Powszechnie przyjmuje się, że przedmiotem podziału majątku wspólnego są jedynie aktywa, zaś poza podziałem pozostają pasywa. Dokonanie „podziału” długu nie wywołuje skutku wobec wierzyciela, a więc nie zwalnia jednego z małżonków z obowiązku zaspokojenia roszczenia wierzyciela.  Wychodząc z takiego założenia, przyjmuje się, że przy dokonywaniu podziału majątku wspólnego zobowiązanie jednego z małżonków do spłacenia określonych długów i zwolnienie drugiego z małżonków z obowiązku zapłaty takiego długu w stosunku do wierzyciela, jest niedopuszczalne. Reguła ta ma zastosowanie także do podziału dokonywanego w drodze umownej. Jednakże w praktyce w postępowaniu o podział majątku, zwłaszcza w zawieranych ugodach, zdarza się, że jeden z uczestników przyjmuje na siebie obowiązek dokonania spłaty określonego długu. Nie można takiej praktyki kwestionować, sąd jednak powinien pouczyć uczestników, że obciążenie długiem tylko jednego z małżonków jest bezskuteczne w stosunku do wierzyciela, chybże w drodze odrębnej czynności prawnej wyraził on na to zgodę. W orzeczeniu sądu, jakie zapada po przeprowadzeniu postępowania o podział majątku wspólnego, niedopuszczalne jest zatem ustalenie, że za określone długi odpowiedzialność ponosić będzie tylko jeden z uczestników postępowania. Jest to możliwe, gdy podział dokonywany jest zgodnie z porozumieniem stron, a więc w formie umowy lub w ugodzie. Ustalenie takie odniesie jednak skutki prawne wyłącznie pomiędzy osobami zainteresowanymi. Zobowiązanie się do spłaty określonych długów jest w istocie zobowiązaniem się do tego, że wierzyciel nie będzie  żądał świadczenia od osoby „:zwolnionej” z takiego obowiązku.

Podsumowanie.

Rozliczenia majątkowe małżonków po ustaniu wspólności są materią skomplikowaną. Postępowanie o podział majątku wspólnego, objętego wspólnością  powinno doprowadzić do całościowego uregulowania stosunków majątkowych między małżonkami lub byłymi małżonkami, do ich rozliczenia, przy uwzględnieniu wszelkich wzajemnych roszczeń  stron i rozstrzygnięciu wszystkich kwestii pozostających w związku z  podziałem. W tym trudnym postępowaniu nieoceniona jest pomoc adwokata, który posiada niezbędną wiedzę i doświadczenie.

Autor: 
Aurelia Koksztys - Łuć