Konkubinat. Co to za instytucja? Jakie prawa i obowiązki mają partnerzy w związku nieformalnym. Jak kształtują się stosunki pomiędzy konkubentami a ich wspólnymi dziećmi. Jak podzielić i rozliczyć majątek

Nie do rzadkości należą przypadki, gdy kobieta i mężczyzna prowadzą wspólne życie, pomimo, iż nie zawarli ze sobą związku małżeńskiego. Sytuację taką odzwierciedla instytucja konkubinatu. Instytucja ta rodzi wiele pytań i kwestii, a to z tego względu, iż ustawodawca w ogóle nie wypowiada się na ten temat. Konkubinat jest zatem stanem faktycznym, który nie znajduje prawnej regulacji.

Pewne unormowania można stosować do konkubinatu na podstawie przeprowadzonej wykładni pojęć, jednakże te regulacje są szczątkowe, ponieważ de facto sprowadzają się do przepisów, w których pojawia się pojęcie „osoby bliskiej”. Inne zaś przepisy, a zwłaszcza te dotyczące małżeństwa, nie mogą być stosowane nawet na drodze analogii. Ma to znaczenie doniosłe, ponieważ wspólne pożycie dwojga ludzi powoduje nawiązanie między nimi różnorakich stosunków, do których należy znaleźć właściwą drogę prawną. W konkubinacie mogą bowiem narodzić się wspólne dzieci, a między konkubentami istnieją zazwyczaj stosunki majątkowe, które w razie jego rozwiązania, powinny ulec rozliczeniu.

Co to jest konkubinat?

Wbrew powszechnemu mniemaniu, nie stanowi konkubinatu każdy związek dwojga ludzi, oparty na współżyciu seksualnym. Nie są konkubinatem luźne związki partnerskie, w których występują zarówno kontakty seksualne, jak i przejawy życia uczuciowego. Konkubinat bowiem imituje małżeństwo, tak dalece, iż w zasadzie jedyny element, który go odróżnia, to fakt nie dokonania formalnego zalegalizowania związku przez złożenie stosownych oświadczeń o wstąpieniu w związek małżeński. Zatem o konkubinacie możemy mówić jedynie wówczas, gdy sytuacja wytworzona faktycznie między kobietą a mężczyzną przedstawia się zupełnie analogicznie do tej, jaka wynika z prawnie zawartego związku małżeńskiego.  

Jakie prawa i obowiązki mają wzajemnie  względem siebie osoby pozostające w konkubinacie?

W zasadzie jedynymi obowiązkami i uprawnieniami przysługującymi konkubentom względem siebie są te, wynikające z faktu prowadzenia wspólnego pożycia, uzasadnione jednak nie przepisami prawa, a zasadami współżycia społecznego. Mają one jednak taki mankament, że zarówno przysługujących uprawnień, jak i wykonania określonych obowiązków nie można się domagać na drodze sądowej, nawet z powołaniem się na zasady współżycia społecznego. Mając na względzie konkubinat, jako instytucję, która zakłada trwałość pożycia, należy przyjąć, iż konkubenci obowiązani są względem siebie do lojalności, wierności, wzajemnej pomocy, a także współdziałania dla dobra zainicjowanego przez nich  związku.  Podkreślić należy, że nie są to obowiązki o charakterze prawnym, a o charakterze powinnościowym (moralnym), zatem ich egzekwowanie nie jest możliwe. Jedyną sankcją za ich naruszenie może być zerwanie przez jednego z konkubentów ich wspólnego pożycia, co jest równoznaczne z wyeliminowaniem występującego między nimi stosunku konkubinatu.

Konkubentom nie przysługują prawa jakie kodeks rodzinny przyznaje względem siebie osobom, które zawarły ze sobą związek małżeński. Nie jest zatem możliwe stosowanie tych przepisów w drodze analogii do konkubentów. A zatem  konkubentom nie przysługuje prawo do noszenia wspólnego nazwiska, prawo do zaspokajania alimentacyjnych potrzeb związku, prawo do żądania, aby wynagrodzenie za pracę lub inne należności przysługujące jednemu z konkubentów, były wypłacane do rąk drugiego z nich, prawo do działania za konkubenta, który nie może z powodu przemijającej przeszkody, np. wyjazdu samodzielnie dokonywać czynności, w szczególności partner nie może bez pełnomocnictwa pobrać za niego wynagrodzenia za pracę, prawo ustawowego dziedziczenia po jednym z konkubentów, prawo do renty rodzinnej po zmarłym konkubencie a także prawo do wspólnego rozliczania się z podatku dochodowego od osób fizycznych.

Jak kształtują się stosunki pomiędzy konkubentami a ich wspólnymi dziećmi?

Jest naturalne, że podczas trwania konkubinatu, który zakłada współżycie płciowe partnerów, może dojść do narodzenia się wspólnych dzieci konkubentów. Dziecko zrodzone z konkubinatu ma status dziecka „pozamałżeńskiego”, nawet jeżeli po jego urodzeniu się konkubenci wstąpią w związek małżeński. Ma to znaczenie takie, iż ojcostwo takiego dziecka nie jest z góry określone. Jeżeli dziecko urodziłoby się w małżeństwie, przyjmuje się, iż ojcem dziecka jest mąż matki. W przypadku zaś konkubinatu, nie działa takie domniemanie, co sprowadza się do tego, iż bez dokonania dodatkowych czynności, w akcie urodzenia dziecka jako rodzic może być wpisana tylko matka. Pełne pochodzenie zostanie ustalone dopiero wówczas, gdy konkubent dokona czynności uznania dziecka lub jeżeli sąd w wydanym przez siebie orzeczeniu ustali ojcostwo konkubenta, który dobrowolnie nie chce uznać dziecka. Jeżeli konkubent dziecko uzna, władza rodzicielska nad dzieckiem będzie przysługiwała zarówno jemu, jak i konkubinie. Oczywiście w takiej sytuacji będą miały zastosowanie przepisy kodeksu rodzinnego dotyczące stosunków między rodzicami i dziećmi, ponieważ podstawą do ich zastosowania nie jest fakt zrodzenia się dziecka w małżeństwie, a uzyskanie przymiotu bycia rodzicem. W związku z tym, w momencie urodzenia się wspólnego dziecka, aktualizuje się obowiązek alimentacyjny konkubentów, czyli obowiązek łożenia na wychowanie i utrzymanie wspólnego dziecka.

Jak kształtują się stosunki majątkowe między konkubentami i jak rozliczyć posiadany majątek?

W trakcie trwania konkubinatu, w związku ze wspólnym zamieszkiwaniem oraz prowadzeniem wspólnego gospodarstwa domowego, między partnerami dochodzi do zawiązania stosunków majątkowych. Trzeba dobitnie podkreślić, iż w przypadku majątku konkubenckiego jest wykluczone stosowanie przepisów o wspólności ustawowej małżeńskiej. Wspólność taka może powstać jedynie wskutek zawarcia małżeństwa. W związku z tym, podczas trwania konkubinatu, stosunki majątkowe oparte są na istnieniu dwóch odrębnych majątków konkubentów. Każdy z konkubentów posiada własny, odrębny od drugiego majątek, w który wchodzą wszelkie przychody i korzyści jakie uzyskuje. W sytuacji, gdy jakiś przedmiot konkubenci nabyli wspólnie (co będzie się często zdarzało, gdyż prowadzą przecież wspólne gospodarstwo), będzie on należał do nich wspólnie na zasadzie współwłasności w częściach ułamkowych.

Jeżeli konkubenci zgodnie nie porozumieją się co do podziału składników majątkowych nabytych w czasie trwania związku należy przeprowadzić postępowanie sądowe odnośnie zniesienia współwłasności przedmiotów nabytych wspólnie przez konkubentów, natomiast to, co nabył każdy z konkubentów samodzielnie z własnego majątku, będzie zawsze należało do niego. Przy zniesieniu współwłasności przyjmuje się, że udziały każdego z konkubentów w rzeczy wspólnej są równe, jednakże zainteresowany może wykazać, że jego udział w rzeczy jest większy. Jeżeli jeden z konkubentów poczynił nakłady na majątek drugiego z nich, może żądać zwrotu tych nakładów lub ich wartości na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Jakie prawa majątkowe przysługują konkubentowi w razie śmierci partnera?

Przede wszystkim należy zauważyć, że w razie śmierci jednego z konkubentów drugiemu nie przysługuje prawo dziedziczenia po nim z ustawy (w sytuacji, gdy ten nie sporządził testamentu). Jednakże, gdy zmarł konkubent, który pozostawił po sobie spadkobierców ustawowych lub testamentowych (innych niż pozostały przy życiu konkubent), wówczas konieczne będzie przeprowadzenie postępowania mającego na celu ustalenie składników majątkowych uzyskanych w trakcie trwania konkubinatu, ponieważ połowa tego majątku na zasadzie współwłasności w częściach ułamkowych, stanowi własność pozostałego przy życiu konkubenta, a druga połowa wchodzi do spadku. Jeżeli pozostały przy życiu konkubent zamieszkiwał ze zmarłym do dnia jego śmierci, przysługuje mu prawo do dalszego korzystania z mieszkania i urządzenia domowego przez okres trzech miesięcy od śmierci partnera.

Jak wynika z przedstawionych informacji życie w konkubinacie nie daje poczucia bezpieczeństwa  jakie daje związek małżeński, zarówno dla partnerów jak i dla ich wspólnych dzieci, ani w czasie trwania związku, ani po jego zakończeniu. Dopóki instytucja konkubinatu nie zostanie przez ustawodawcę uregulowana, pomoc w rozwiązaniu problemów prawnych partnerom związku, który przestał istnieć bądź, w którym partnerzy nie potrafią się porozumieć, wymaga wiadomości szczególnych i przygotowania zawodowego. I to już zadanie dla prawnika.

Autor: 
Aurelia Koksztys - Łuć