Prawidłowa reprezentacja przedsiębiorców

Analizując kwestię prawidłowej reprezentacji przedsiębiorców, w pierwszej kolejności należy wskazać na brak jednolitej definicji przedsiębiorcy. W polskim ustawodawstwie funkcjonuje szereg definicji, jednakże ich zakresy nie pokrywają się ze sobą. Z jednej strony można by posądzić legislatora o brak konsekwencji, a także o wprowadzanie zbędnych dyferencji, z drugiej strony taki zabieg wydaje się rozsądny, biorąc pod uwagę różnorodność gałęzi prawa, które taką definicję zawierają. Trudno byłoby stworzyć kompleksową definicję na potrzeby całego systemu prawa. W niniejszym artykule autor posługuje się definicją przedsiębiorcy umieszczoną w Kodeksie cywilnym, który stanowi, iż przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową (art. 431 k.c.). Osoby fizyczne mogą być przedsiębiorcami, o ile wykonywana przez nich działalność ma charakter gospodarczy lub zarobkowy. Formą aktywności takiej osoby fizycznej może być prowadzenie działalności gospodarczej zgodnie z przepisami ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. De facto, taka osoba samodzielnie reprezentuje swoje interesy, posługując się w tym celu między innymi firmą. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, firmą osoby fizycznej jest jej imię i nazwisko (element obligatoryjny), a dodatkowo mogą się w niej znaleźć oznaczenia dotyczące rodzaju prowadzonej działalności, miejsca jej prowadzenia, a także inne elementy fakultatywne. Wymaga się ponadto, aby firma była sformułowana w taki sposób, ażeby możliwe było odróżnienie jej od firm innych przedsiębiorców działających na tym samym rynku. Ze względu na potrzeby związane z ochroną konsumentów, wymaga się także, aby firma przedsiębiorcy nie wprowadzała w błąd. Jak zostało wyżej wskazane, osoby fizyczne będące przedsiębiorcami samodzielnie dokonują wszystkich czynności związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. Możliwe jest jednak reprezentowanie takiej osoby przez inny podmiot. O ile dopuszczalność udzielenia pełnomocnictwa do dokonywania czynności prawnych nie budzi wątpliwości, o tyle w doktrynie pojawiają się spory co do możliwości posłużenia się prokurą przez osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. Wątpliwości widoczne są na tle sformułowania użytego w art. 1091 k.c., które stanowi, iż „prokura jest pełnomocnictwem udzielonym przez przedsiębiorcę podlegającego obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców […]” A zatem pojawia się pytanie o zakres takiego sformułowania - czy ma ono być ujmowane wąsko i obejmować wyłącznie Rejestr Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego? Czy może należy nim objąć również Centralną Ewidencję i Informację o Działalności Gospodarczej, do której wpisywane są osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą? Moim zdaniem, nie ma żadnego uzasadnienia, aby „rejestr przedsiębiorców” definiować szeroko i obejmować nim również CEIDG. Jeżeli prawodawca posłużyłby się sformułowaniem „właściwy rejestr”, które funkcjonuje w naszym Kodeksie cywilnym, w innych przepisach (np. art. 432 § 2 k.c.), wtedy to zagadnienie prawne nie budziłoby wątpliwości.

W aktualnym stanie prawnym należy przyjąć zatem, iż osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą nie ma możliwości ustanowienia prokury. Jak wyżej wskazano, przedsiębiorcami są również osoby prawne oraz ułomne osoby prawne. Na potrzeby niniejszego artykułu swoje rozważania ograniczę wyłącznie do spółek prawa handlowego, wśród których możemy wyróżnić spółki osobowe, będące ułomnymi osobami prawnymi (spółka jawna, spółka partnerska, spółka komandytowa a także spółka komandytowo-akcyjna) oraz spółki kapitałowe, posiadające osobowość prawną (spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna). W przypadku spółek osobowych, prowadzenie spraw spółki oraz jej reprezentacja jest powierzana samym wspólnikom. Zasadą jest, iż każdy wspólnik ma prawo reprezentowania spółki, chyba że umowa stanowi inaczej. Natomiast zakres reprezentacji obejmuje wszystkie czynności sądowe i pozasądowe spółki. W konsekwencji, jeżeli wspólnik nie został pozbawiony lub ograniczony w prawie do reprezentacji, przysługuje mu uprawnienie do dokonywania wszelkich czynności mieszczących się w powyższym zakresie. Istotne jest jednak, że prawa reprezentacji nie można wyłączyć ze skutkiem wobec osób trzecich. Oznacza to, iż w razie przekroczenia zakresu reprezentacji przez wspólnika czynność pozostaje ważna i skuteczna. Jednak w takiej sytuacji może powstać odpowiedzialność odszkodowawcza tegoż wspólnika względem spółki i pozostałych wspólników. Zgodnie z przepisami Kodeksu spółek handlowych każdy wspólnik może reprezentować spółkę samodzielnie, aczkolwiek jest to przepis dyspozytywny, co oznacza, iż umowa spółki może przewidywać reprezentację łączną kilku wspólników. Jak już wskazano, istnieje możliwość pozbawienia wspólnika prawa do reprezentacji w umowie spółki, natomiast wbrew jego woli taka sytuacja może mieć miejsce wyłącznie na podstawie orzeczenia sądu po zaistnieniu ważnych przyczyn. Wreszcie należy wskazać, iż spółki osobowe mogą być reprezentowane zarówno przez pełnomocników, jak i prokurentów.

Na marginesie należy dodać, iż w spółce partnerskiej istnieje możliwość powołania zarządu, który jest organem uprawnionym do reprezentacji, charakterystycznym dla spółek kapitałowych.

W przypadku spółek kapitałowych prawo przewiduje powołanie wyspecjalizowanych organów uprawnionych do reprezentacji tych podmiotów. Oczywiście należy mieć na uwadze fakt, iż jest to wyłącznie pewnego rodzaju skrót myślowy, bowiem tak naprawdę w skład organu wchodzą zawsze osoby fizyczne będące jego piastunami. Organem, który prowadzi sprawy spółki i reprezentuje spółkę, w zakresie niezastrzeżonym do kompetencji walnego zgromadzenia lub zgromadzenia wspólników, jest zarząd spółki. Przy zarządzie jednoosobowym członek zarządu zawsze ma prawo samodzielnie reprezentować spółkę, bez względu na istniejący zapis w Krajowym Rejestrze Sądowym co do sposobu reprezentacji. Natomiast przy zarządzie wieloosobowym istnieje możliwość ustanowienia reprezentacji łącznej (np. dwóch członków zarządu lub członek zarządu łącznie z prokurentem). Tak ukształtowany sposób reprezentacji wskazany w umowie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością bądź w statucie spółki akcyjnej obowiązuje od daty dokonania wpisu w rejestrze przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. Podobnie jak w spółkach osobowych, zakres reprezentacji obejmuje wszystkie czynności sądowe i pozasądowe spółki. Nie może on także zostać ograniczony ze skutkiem wobec osób trzecich. Zarówno w przypadku spółek osobowych, jak i spółek kapitałowych osoby uprawnione do reprezentacji muszą zostać wpisane do Krajowego Rejestru Sądowego. Mowa tutaj o wspólnikach spółek osobowych, osobach wchodzących w skład organów spółek kapitałowych, a także o pełnomocnikach i prokurentach. Oczywiście należy pamiętać, iż w przeciwieństwie do sposobu reprezentacji wskazywanego w umowie spółki z o.o. bądź statucie spółki akcyjnej wpis do KRS osób uprawnionych do reprezentacji spółek handlowych ma znaczenie deklaratoryjne, tj. decydujące znaczenie ma data uchwały o powołaniu danej osoby w skład organu (od tej daty a nie od daty wpisu w KRS wspólnik bądź członek zarządu może pełnić swoją funkcję). Pewne wątpliwości natury praktycznej budzi kwestia dopuszczalności sanowania (uzdrowienia) czynności dokonywanych przez rzekomego pełnomocnika (falsus procurator). Jeżeli mocodawcą jest osoba fizyczna, to możliwość konwalidowania czynności dokonanej bez umocowania lub z przekroczeniem jego zakresu nie budzi wątpliwości. Wskazuje na to wyraźnie art. 103 §1 k.c. Pewne wątpliwości pojawiały się na gruncie przepisów dotyczących osób wchodzących w skład organów osób prawnych. Jednakże Sąd Najwyższy wyraźnie stwierdził, iż czynność prawna dokonana przez jednego tylko członka zarządu osoby prawnej nie podlega sanacji na podstawie art. 103 § 1 KC, jeżeli działanie tej osoby prawnej wymagało zachowania reguł reprezentacji łącznej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2002 r., sygn. II CSK 744/11). Należy również poruszyć pewne zagadnienie natury praktycznej. Mianowicie reprezentację przedsiębiorców przez umocowanych pracowników w lokalach i oddziałach. Kwestia te jest regulowana przez art. 97 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym osobę czynną w lokalu przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługiwania publiczności (np. bank) poczytuje się w razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania czynności prawnych, które zazwyczaj bywają dokonywane z osobami korzystającymi z usług tego przedsiębiorstwa. Ustawodawca miał na celu ochronę klientów, którzy mają prawo domniemywać, iż osoba taka jest umocowana do dokonywania czynności w imieniu i na rzecz przedsiębiorcy. Na końcu trzeba zwrócić uwagę na reprezentację przedsiębiorców zagranicznych, którzy są uprawnieni do tworzenia oddziałów i przedstawicielstw na terytorium Polski. Takie podmioty są zobowiązane do ustanowienia osób upoważnionych w oddziale do reprezentacji przedsiębiorcy zagranicznego (art. 87 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej).Reasumując, polski ustawodawca, regulując kwestię reprezentacji przedsiębiorców, przywiązuje dużą wagę do ochrony klientów, którzy dokonując czynności prawnych, pozostają w dobrej wierze. Sytuacja jest klarowna, jeżeli przedsiębiorca działa we własnym imieniu. Problem pojawia się, gdy posługuje się on innymi osobami lub działa poprzez swoje organy. W takich sytuacjach wymagane jest bowiem odpowiednie umocowanie do reprezentowania przedsiębiorcy. Zakres tego umocowanie powinien być z kolei ściśle określony. W przypadku organów osób prawnych umocowanie do działania spółki kapitałowej (spółka z o.o. i spółka akcyjna) poprzez jej organy wynika wprost z przepisów Kodeksu cywilnego i Kodeksu spółek handlowych. W przypadku osób działających jako pełnomocnicy przedsiębiorców zakres pełnomocnictwa powinien być dokładnie określony w pełnomocnictwie aby wykluczyć możliwość wątpliwości do prawidłowej reprezentacji i ważności czynności prawnych.

Autor: 
Leszek Paterek