Długi w spadku

Spadek najczęściej kojarzy się nam pozytywnie. Gdy słyszmy, że ktoś „dostał spadek” wyobrażamy sobie dobra materialne, która taka osoba uzyskała i gdzieś w głębi zazdrościmy jej, że bez wysiłku i szczęśliwie się wzbogaciła. 
Jednakże nie zawsze tak jest, bowiem w skład spadku wchodzą nie tylko prawa majątkowe czyli wspomniane już dobra materialne ale również wszystkie zobowiązania spadkodawcy czyli mówiąc wprost jego długi.
Gdy znajdziemy się w sytuacji, w której w naszym życiu pojawi się spadek, który należy nam się po zmarłej osobie, mamy dwie możliwości. Spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić.
Jeżeli nie chcemy spadku możemy go po prostu odrzucić i tym samym nasza sytuacja się nie zmieni tzn. niczego nie nabędziemy ale także nie będziemy odpowiadać za długi spadkodawcy. Jednakże jeśli zdecydujemy się spadek odrzucić musimy pamiętać, że spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku to znaczy traktuje się go na gruncie prawa tak, jakby zmarł przed spadkodawcą. Spadek otwiera się bowiem z chwilą śmierci spadkodawcy. Należy pamiętać, że jeśli spadkodawca nie pozostawił testamentu to w pierwszej kolejności w przypadku odrzucenia przez spadkobiercę  spadku, dziedziczyć będą dzieci tego spadkobiercy (czyli wnuki spadkodawcy), a w przypadku również gdy one nie dożyją otwarcia spadku ich dzieci (czyli prawnuki spadkodawcy) itd. Odrzucenie spadku przez spadkobiercę zatem może spowodować to, że spadek ten nabędą dzieci tego spadkobiercy (czyli wnuki spadkodawcy), jeśli również nie odrzucą one spadku zatem trzeba uważać czy pozbywając się spadku tak naprawdę nie przysparzamy problemu swoim dzieciom czy dalszym swoim zstępnym.
Gdy natomiast zdecydujemy się na przyjęcie spadku ważnym jest abyśmy właściwie i w odpowiednim terminie wybrali sposób jego przyjęcia. Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Chodzi tutaj o znajomości faktów, z których wynika powołanie do spadku, pochodzących z wiarygodnego źródła. Po pierwsze zatem, spadkobierca musi dowiedzieć się o śmierci spadkodawcy. Po drugie, jeśli spadkodawca sporządził ważny testament, spadkobierca musi dowiedzieć się o jego korzystnej dla spadkobiercy treści a przy dziedziczeniu ustawowym (bez testamentu) spadkobierca musi dowiedzieć się o istnieniu takich powiązań rodzinnych i innych okoliczności, które powodują, że został powołany do spadku. 
Do wyboru mamy dwa rodzaje oświadczeń o przyjęciu spadku. Spadkobierca jak już wcześniej wspominałem może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (tzw. przyjęcie proste) i wtedy jest odpowiedzialny za długi spadkodawcy do wysokości całego swojego majątku (odpowiada całym swoim majątkiem aktualnym i przyszłym w tym majątkiem nabytym w drodze spadku), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (tzw. przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza) i wtedy za długi spadkodawcy będzie odpowiadał tylko do wartości tego co nabył w spadku od spadkodawcy (bez uszczerbku na swoim majątku). W momencie zatem gdy wysokość długów przekroczy wartość spadku, spadkobierca odpowiada tylko do kwoty wartości spadku, a za pozostałe długi nie ponosi odpowiedzialności. Ważnym jest aby oświadczenie o przyjęciu spadku w dany sposób (ale także i o odrzuceniu tego spadku) było złożone z zachowaniem terminu, o którym była mowa już powyżej. Termin jest zachowany, jeżeli spadkobierca złoży oświadczenie przed notariuszem lub sądem w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania. Można je złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Można także złożyć je przez pełnomocnika - pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku powinno być pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym. Brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku (co wiąże się z odpowiedzialnością za długi spadkodawcy bez ograniczenia). Jednakże gdy spadkobiercą jest osoba nie mająca pełnej zdolności do czynności prawnych albo osoba, co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia, albo osoba prawna, brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza (co wiąże się z ograniczoną odpowiedzialnością za długi spadkodawcy). Jeżeli jeden ze spadkobierców przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, uważa się, że także spadkobiercy, którzy nie złożyli w terminie żadnego oświadczenia, przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza. 
W związku z powyższym przed zdecydowaniem o sposobie przyjęcia spadku musimy zastanowić się, który z nich wybrać by w przyszłości nie pojawiły się przykre niespodzianki. Oczywiście nikt nie wymaga od nas byśmy na etapie składania oświadczenia o przyjęciu spadku mieli wiedzę na temat wszystkich długów spadkodawcy, jednakże musimy kierować się swoją najlepszą wiedzą odnośnie tych długów oraz dochowując szczególnej należytej staranności zbadać stan długów spadkodawcy ich wysokość – przyjmuje się bowiem, że mamy wiedzę również na temat tych długów, o których w zasadzie nie wiemy ale z łatwością, przy zachowaniu należytej staranności, mogliśmy i powinniśmy się dowiedzieć. W momencie gdy w przyszłości okazało by się, że pojawią się długi, o których przy składaniu oświadczenia o przyjęciu spadku nie wiedzieliśmy (nie z własnej winy) i dane przyjęcie (czy w ogóle przyjęcie) spadku okaże się w tym momencie dla nas niekorzystne,  to mamy możliwość uchylenia się od skutków prawnych takiego pierwotnego oświadczenia naszej woli czyli mówiąc wprost zmiany takiego oświadczenia lub nawet odrzucenia spadku. Jeżeli bowiem oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli (przepisy działy IV Kodeksu Cywilnego) z następującymi zmianami:
1) uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem;
2) spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca.
Spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w powyższy sposób uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd.
Powyżej opisane zostały podstawowe informacje na temat problematyki długów spadkowych. Jednakże musimy pamiętać, że nabycie spadku wiąże się z koniecznością wykonania szeregu czynności w tym złożenia stosownych oświadczeń oraz dokonania zmian w odpowiednich instytucjach a na większość tychże czynności określony jest stosowny termin do ich dokonania. Pamiętajmy także, że każda sprawa, nawet z pozoru bardzo podobna do innej posiada pewne indywidualne cechy powodujące konieczność zastosowania odmiennych konstrukcji prawniczych. Nawet jeśli wydaje nam się, że dane zagadnienie prawne jest podobne do innego i wydaje nam się, że poradzimy sobie sami z problemem bez konieczności korzystania z pomocy, warto jest skonsultować swoje stanowisko z prawnikiem, bowiem może okazać się, że swoim działaniem wyrządzimy sobie tylko szkodę a skutków swojego działania nie będzie dało się w przyszłości naprawić. Więcej bowiem możemy zyskać korzystając z profesjonalnej pomocy prawnej, której koszty są minimalne mając na uwadze nasze ewentualne straty związane z tym, że chcieliśmy działać na własną rękę.
 
Autor: 
apl. adwokacki Damian Foszcz