Trudności wierzyciela z wyegzekwowaniem należności po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej

Stan faktyczny

Wierzyciel dysponuje tytułem wykonawczym przeciwko dłużnikowi opatrzonym klauzulą wykonalności przeciwko małżonkowi, z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku wspólnego. Na podstawie tytułu wykonawczego prowadzi postępowanie egzekucyjne z nieruchomości stanowiącej wspólność majątkową małżeńską. W trakcie trwania egzekucji dowiaduje się, iż wspólność majątkowa ustała.

Co dzieje się z majątkiem wspólnym?

Do majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową, która ustała na skutek orzeczenia sądu lub podziału majątku wspólnego dokonanego orzeczeniem sądowym stosuje się przepisy o wspólności majątku spadkowego ( na podstawie art. 46 k.r.o.). Natomiast, w przypadku ustania wspólności majątkowej w wyniku ustanowienia rozdzielności majątkowej między małżonkami ma zastosowanie art. 471 k.r.o., który  stanowi, iż umowa tego typu wywołuje skutki względem osób trzecich tylko wówczas, gdy jej zawarcie oraz rodzaj były tym osobom znane.

W naszej konkretnej sprawie wspólność majątkowa ustała w wyniku rozwodu i podziału majątku wspólnego, w wyniku którego prawo własności nieruchomości zostało przyznane małżonkowi dłużnika.

Na podobnym stanie faktycznym bazował Sąd Najwyższy, który w dniu 5 lutego 2010 r. w sprawie do sygn. akt III CZP 132/09  podjął uchwałę o treści: „Jeżeli przedmiot wchodzący w skład majątku wspólnego, zajęty na podstawie tytułu egzekucyjnego opatrzonego klauzulą wykonalności nadaną przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem odpowiedzialności do majątku wspólnego, w wyniku ustania wspólności majątkowej i podziału majątku wspólnego na skutek orzeczenia sądu wszedł do jego majątku, małżonek ten może żądać umorzenia postępowania egzekucyjnego w stosunku do tego przedmiotu (art. 825 pkt 3 k.p.c)”.

Co to oznacza dla wierzyciela?

Oznacza to, że klauzula wykonalności nadana tytułowi egzekucyjnemu przeciwko małżonkowi dłużnika nie daje podstawy do prowadzenia egzekucji z tej nieruchomości, bowiem od momentu podziału majątku stanowi ona składnik majątku małżonka dłużnika. Pozbawia go zatem możliwości zaspokojenia z ewentualnej sprzedaży tej nieruchomości. Małżonek dłużnika może wnieść o umorzenie postępowania egzekucyjnego w stosunku do niego i tym samym udaremnić wierzycielowi możliwość zaspokojenia.

Co może zrobić wierzyciel?

Wierzyciel może wziąć udział w dziale majątku wspólnego, ponieważ w jego interesie jest przyznanie prawa własności nieruchomości dłużnikowi, tak, by mógł  w dalszym ciągu kontynuować postępowanie egzekucyjne. Możliwe jest to tylko wtedy, gdy majątek dzielony jest w postępowaniu nieprocesowym na podstawie art. 566 i 567 k.p.c. Jeżeli jednak postępowanie takie nie zostało wszczęte wierzyciel może zająć prawo dłużnika do  żądania podziału majątku wspólnego na podstawie art. 912 k.p.c. i sam wystąpić do sądu o podział. Jeżeli majątek wspólny został już podzielony w sprawie np. o rozwód lub separację wierzyciel nie będzie miał wpływu na sposób podziału majątku. Wtedy zaspokojenie będzie możliwe tylko z przedmiotów, które przypadły dłużnikowi.

 

Powołana wyżej uchwała Sądu Najwyższego w praktyce stwarza dłużnikowi i jego małżonkowi możliwość uniknięcia utraty przedmiotów majątkowych, co do których jest prowadzone postępowanie egzekucyjne. Mogą oni bowiem tak podzielić majątek, by zajęte przedmioty weszły w skład majątku małżonka dłużnika. Komornik, na wniosek małżonka dłużnika, umorzy egzekucję, a wierzyciel będzie zmuszony szukać swojego zaspokojenia w inny sposób.

Czy wierzyciel może zapobiec takiej sytuacji?

Wierzyciel, w zasadzie, nie może się tego ustrzec. Nawet jeśli zawierając umowę z dłużnikiem, uzyska zgodę małżonka dłużnika na zaciągnięcie zobowiązania, a następnie na tej podstawie uzyska klauzulę wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku wspólnego to i tak na każdym etapie postępowania egzekucyjnego (nawet po zajęciu nieruchomości) podział majątku przeprowadzony przez dłużnika i jego małżonka udaremni zaspokojenie z tej części majątku

Podsumowanie

Stanowisko Sądu Najwyższego jest co najmniej kontrowersyjne. Podwójnie, bowiem uderza w wierzyciela, nie dając mu w zasadzie żadnych możliwości reakcji. Obserwując praktykę sądów i komorników w tej kwestii zauważyć można, iż postępowanie w takich sprawach jest niejednolite. Bywa, że po ustaniu wspólności majątkowej komornik umarza postępowanie egzekucyjne do nieruchomości zmuszając wierzyciela do wszczynania postępowania o podział majątku dłużnika. Bywa też, że komornik prowadzi postępowanie egzekucyjne tylko do udziału ½ dłużnika. Jeżeli dłużnik bądź jego małżonek sprzeciwią się temu – zawieszają postępowanie egzekucyjne do czasu dokonania podziału majątku.

Najlepsza (i chyba najbardziej sprawiedliwa) jest praktyka, w której pomimo zniesienia wspólności ustawowej postępowanie egzekucyjne z nieruchomości jest kontynuowane, a umorzenie jest tylko i wyłącznie na wniosek, w oparciu o art. 825 pkt 3 k.p.c. Szczególnie, że art. 825 pkt.  2 k.p.c. mówi, iż postępowanie egzekucyjne może być prowadzone po pozbawieniu tytułu wykonawczego klauzuli wykonalności  dopóki nie wpłynie wniosek o umorzenie.

Zadaniem sądów jest zatem dbałość o to, by w postępowaniach o podział majątku wspólnego nie było możliwe takie rozwiązania, iż cały majątek otrzymuje jeden z małżonków, bez obowiązku spłaty drugiego. Z całą pewnością chodzi wówczas o uniknięcie odpowiedzialności za długi. Taki podział sprzeciwia się zasadom współżycia społecznego, ponieważ krzywdzi wierzyciela. Tak więc dokonując podziału majątku sąd powinien ze szczególną dokładnością sprawdzić pobudki wnioskodawców. 

Autor: 
Kinga Pikor - Rola